نظام مسئوليت در حقوق بين الملل فضا
نوشته : بابک شکوری
بر اساس كنوانسيون مسئوليت در برابر خسارات وارده از سوي اشيا ي فضايي ساخته دست بشر در مجموع عموما دو نوع رژيم مسئوليت مجزا از يكديگر بوجود آمده اند.
اگر خسارات ناشي از يك شيئي فضايي به مستحدثات يا اشخاص روي سطح زمين و يا يك هواپيماي در حال پرواز وارد شود آنگاه مسئوليت مالك شيئي فضايي در برابر جبران خسارت وارده مطلق خواهد بود.
اما اگر خسارت ناشي از شيئي فضايي به يك شيئي فضايي ديگر مستقر در فضا وارد شود داستان بدين صورت متفاوت خواهد بود كه مسئوليت تنها زماني متوجه كشور پرتاب كننده شيئي فضايي ميشود كه بتوان ايراد خسارت را مستند به تقصير يا كوتاهي دولت پرتاب كننده و با اشخاص حقيقي يا حقوقي متبوع آن دانست.
در يك فرض پيچبده تر از اين موارد اگر شيئي فضايي متعلق به يك كشور به شيئي فضايي كشور ديگري خسارت وارد كند كه آنهم منجر به ايراد آسيب به شيئي فضايي كشور ثالثي كه مستقر در فضاست بشود آنگاه هر دو كشور صاحب اشياي فضايي اول و دوم در برابر كشور صاحب شيئي فضايي سوم به طور تضامني مسئول جبران خسارات وارده خواهند بود.
به همين قياس وقتي كه دو يا چند كشور بطور مشترك شيئي را به فضا پرتاب ميكنند تمامي آن دولتها متضامنا مسئول جبران خسارات احتمالي خواهند بود.
در موردي كه دو يا چند كشور پرتاب كننده بطور تضامني مسئول جبران خسارات وارده از سوي اشياي فضايي هستند ميزان تعهد جبران خسارت هر يك از آنها به تناسب تقصير و يا كوتاهي هر يك كه باعث بروز خسارت شده تعيين خواهد شد. در غير اينصورت وظيفه جبران خسارت آنها بصورت برابر و مساوي خواهد بود مگر اينكه توافقي بر خلاف اين موضوع بين آنها منعقد شده باشد.
مكانيسم حل اختلافاتي از اين دست در چارچوب كنوانسيون مسئوليت در برابر خسارات وارده از سوي اشياي فضايي ساخته دست بشر موضوع داغترين بحثها و مجادلات در محافل آكادميك بوده است اما هيچگاه در عمل مورد ارزيابي قرار نگرفته است.
بارزترين دعواي بين المللي جبران خسارت تا به امروز به دعواي كاسموس 954 مشهور است كه در آن يك ماهواره روسي به طور غير منتظره در خاك كانادا سقوط كرد و خساراتي را ايجاد نمود. اين دعوا بدون هيچگونه استناد صريحي به مقررات كنوانسيون مسئوليت بين طرفين حل و فصل شد. شايد اگر استنادي به مقررات كنوانسيون صورت ميگرفت زمان دادرسي سالها طول ميكشيد و هزينه گزافي نيز به فعالان عرصه فضا بخصوص در بخش غير دولتي تحميل ميشد.
به منظور تبيين اينكه اصولا چه نوع خسارتهايي مشمول پرداخت مبلغ جبران خسارت ميشوند ماده 12 كنوانسيون چنين بيان ميكند:
شيوه هاي جبران خساراتي كه كشورها بر اساس اين كنوانسيون ملزم به اجراي ان هستند بر طبق حقوق بين الملل و اصول عدل و انصاف تعيين خواهد شد همچنين براي تعيين ميزان خسارت وارده به اشخاص حقيقي يا حقوقي دولتها و يا سازمانهاي بين المللي كه مدعي متحمل شدن خسارت شده اند ملاك بررسيها وضعيت آنها قبل از ورود خسارت ميباشد.
بر اساس نص كنوانسيون مسئوليت شخص مدعي متحمل شدن خسارت بايد اين نكته كه خسارت وارده مستقيما در اثر تصادم و يا عيب تكنيكي شيئي فضايي بوده است را به اثبات برساند.به محض آنكه بروز خسارت در اثر تصادم و يا معايب تكنيكي شيئي فضايي ثابت شد جبران خسارت در برابر موارد زير لازم و ضروري خواهد بود:
- اتلاف زمان و درآمد
- نقصان در ميزان درآمد
- آسيب و يا محروميت در استفاده از اموال
- ورود خسارت به اموال بنحوي كه نتوان استفاده اوليه را از آنها به عمل آورد
- عدم النفع در اثر اخلال در فعاليتهاي تجاري
- از بين رفتن مال الاجاره
- هزينه هاي متعارف در زمبنه پزشكي بيمارستان و خدمات پرستاري كه در اثر صدمات وارده از سوي شيئي فضايي به اشخاص حقيقي وارد شده است
- مصدوميتهاي جسمي و همچنين معلوليتهاي ذهني
- رنج ودرد
- هزينه هاي متعارف تعميراتي كه در اثر عملكرد نامطلوب شيئي فضايي ايجاد ميشوند
- هزينه هاي تحميل شده براي تصحيح صدمات وارد شده
- از بين رفتن و عدم دسترسي به خدماتي كه شخص ثالث تا پيش از بروز خسارت به شخص مصدوم ارائه ميداد
جبران خسارت در خصوص خسارات وارده به اشخاص يا اموال زماني لازم ميايد كه آسيب يا در اثر برخورد مستقيم شيئي فضايي يا تركشهاي آن حادث شده باشد و يا اينكه آلودگيهاي نشئت گرفته از مواد موجود در شيئي فضايي موجب بروز آسيب به افراد شده باشد.
علاوه بر اين بسياري از صاحبنظران حقوق بر اين باورند كه كنوانسيون آسيبهاي غير مستقيم به افراد را نيز مشمول مقررات جبران خسارت دانسته است زيرا در متن آن عبارت(( تبعات ناشي از برخورد اصلي)) مورد اشعار قرار گرفته است.
بر اساس كنوانسيون مسئوليت دولت پرتاب كننده شيئي فضايي در قبال خسارات وارده مطلق است اما هيچگونه تدابير خاصي براي امور جزايي و يا تنبيهي مرتبط با خسارات اشياي فضايي در آن گنجانده نشده و مفاد آن تنها حول محور جبران خسارات وارده گردش ميكند و نه تنبيه و مجازات.
اگر اختلال در عملكرد شيئي فضايي باعث وارد آمدن صدمه بدني يا خسارت مالي به اتباع يا اموال كشور ثالثي بشود تمامي كشورهايي كه در پرتاب شيئي مورد نظر نقش داشته اند بر اساس مفاد كنوانسيون مسئول جبران خسارات خواهند بود.
بطور مثال هنگامي كه يك شركت مخابراتي آلماني براي ساخت يك ماهواره با يك شركت بريتانيايي قرارداد ميبندد كه قرار است بوسيله يك موشك روسي از پايگاهي مستقر در خاك استراليا كه توسط پيمانكاران آفريقاي جنوبي اداره ميشود به فضا پرتاب شود تمامي اين پنج كشور بعنوان كشور پرتاب كننده محسوب خواهند شد و بنابر اين مسئول خسارات وارده احتمالي از سوي ماهواره مورد نظر خواهند بود.
اين نوشتار توسط بابك شكوري به رشته تحرير درآمده است.
Liability under International Space Law
Written by: Babak Shakuri
This article concerns the different aspects of liability under the space law and specially focuses on the regulations of liability convention
For further information contact the author at: b.shakuri@gmail.com
