صندوقهای سرمایه گذاری مشترک در نظام حقوقی انگلیس

تالیف: بابک شکوری

 صندوق سرمایه گذاری مشترک چیست؟

صندوق سرمایه گذاری مشترک  به موسساتی گفته می شود که  با جمع آوری سرمایه های افراد حقیقی یا حقوقی علاقمند به سرمایه گذاری در اوراق بهادار  و یا کامودیتی ها ، پولهای ایشان را در بازار سرمایه  به گردش انداخته و به نمایندگی از ایشان اقدام به خرید سهام ، اوراق قرضه و یا ابزارهای بازار پول می کند.

سرمایه گذاری در بورس و اوراق بهادار بدون داشتن دانش کافی امری  پر ریسک است و وجود احتمال از دست رفتن سرمایه در اثر اشتباه محاسباتی در انتخاب  اوراق بهادار مناسب باعث می شود که بسیاری از افراد بکلی از سرمایه گذاری در بورس کناره گیری کرده و عطایش را به لقایش ببخشند.

نکته اینجاست که تسلط بر روش‌های مختلف تحلیل بازار مانند تحلیل بنیادی و تحلیل تکنیکال،  الزاماً تنها راه سرمایه گذاری در بورس نیست و می توان این امور تخصصی را به صندوقهای سرمایه گذاری برون سپاری کرد تا به نمایندگی از سرمایه گذاران، بهترین انتخاب را در زمینه اوراق بهادار برای ایشان انجام دهند.به دیگر سخن ،  صندوق سرمایه گذاری، از جمله روش‌هایی است که امکان سرمایه گذاری در بورس را بدون صرف زمان و دانش فراهم می‌کند.

هدایت و رهبری صندوقهای  سرمایه گذاری مشترک  را مدیران مالی زبده و کارآزموده با هدف کسب سود اقتصادی از محل سرمایه گذاری در بازار سرمایه بر عهده دارند و اهم تلاش خود را معطوف تشکیل سبدی از سهام ارزنده و کم ریسک برای حداکثر سازی سود می کنند.

معمولا هر صندوق سرمایه گذاری در اساسنامه خود شرحی از برنامه مدیران خود و نقشه راهی که ایشان برای کسب سود از محل سرمایه های سپرده گذاری  شده نزد ایشان دارند را به مشتریان خود ارائه میکنند تا چنانچه سرمایه گذاران اهداف صندوق را جالب توجه و عملیاتی یافتند نسبت به عقد امیدنامه با صندوق اقدام کنند.

در امیدنامه منعقده بین صندوق سرمایه گذاری و سرمایه گذاران ، صندوق  از یک طرف و  سرمایه گذاران از طرف دیگر  متعهد می شوند که در سود و ضرر حاصل از سرمایه گذاری در بازار سرمایه سهیم باشند که درصد و میزان این مشارکت با توجه به مبلغ  سرمایه ی آورده و شهرت و اعتبار صندوق سرمایه گذاری متغییر خواهد بود  .

مزیت صندوقهای سرمایه گذاری مشترک چیست؟

 بهره گیری  صندوقهای سرمایه گذاری از مدیران مالی باتجربه این امکان را برای سرمایه گذاران نا آشنا با مدیریت پورتفوی و سرمایه گذاری در اسهام و اوراق بهادار ایجاد میکند تا در ازای شریک ساختن صندوق در سود حاصل از سرمایه گذاری، از خدمات حرفه ای آن مدیران در تشکیل و هدایت سبد سهام بهره گیرند . چه آنکه ، بسیاری از سرمایه گذاران بدون خدمات تخصصی ارائه شده از سوی چنین افراد با تجربه ای ، امکان سرمایه گذاری سودآور  در بازار سرمایه را پیدا نمی کردند.

  جمع آوری سرمایه های خرد  و تجمیع آنها در قالب مبالغ بزرگ، این مزیت را خواهد داشت که صندوق بتواند از نوسانات کوچک بازار سرمایه ( سهام ، اوراق قرضه ،کامودیتی ها و  ابزارهای پولی) حداکثر استفاده را بکند و سود قابل توجهی را کسب نماید.

همانگونه در بالا گفته شد میزان اعتبار و ارزش صندوقهای سرمایه گذاری به دو عامل کلیدی یعنی  سابقه سودآوری و نیز نوع سهام و ابزارهای مالی انتخابی در پورتفوی صندوقی ارتباط دارد .

نکته جالب اینجاست که  سهام بسیاری از صندوقهای سرمایه گذاری فی حد ذاته  در قالب شرکت سهامی در بورسهای معتبر جهان  عرضه شده اند  و  اشخاص حقیقی و حقوقی می توانند سهام هر یک از صندوق های سرمایه گذاری را براحتی خرید و فروش نمایند.

خرید سهام چنین صندوقهایی در عمل بمعنی ابتیاع بخشی از پورتفوی صندوق سرمایه گذاری خواهد بود و بهمین علت با خرید سهام دیگر شرکتها  تفاوت خواهد داشت که در ادامه به تبیین آن  خواهیم پرداخت.

 تفاوت سهام صندوقهای سرمایه گذاری با سهام دیگر شرکتها

 دارندگان سهام صندوقهای سرمایه گذاری  هیچگونه حق رایی در مجامع عموی صندوق و به تبع آن امکان مشارکت در تصمیم سازیهای مربوط به عملکرد حرفه ای صندوق را ندارند که این مطلب بر خلاف رویه معمول برای سهامداران شرکتهای سهامی پذیرفته شده در بورسهای اوراق بهادار است. توجیه منطقی چنین رویکردی در این مطلب یافت می شود که دارنده سهام  صندوق سرمایه گذاری ، مالک جزئی از یک مجموعه متشکل از سهامهای متعدد است و نه سهام مشخصی از یک شرکت  خاص.

همین وجه تمایز سهام صندوقهای سرمایه گذاری با سهام معمولی شرکتهاست که باعث شده فعالان بازار سرمایه بجای لفظ "قیمت" سهام صندوق سرمایه گذاری از عبارت "ارزش خالص دارایی" استفاده کنند که روش محاسبه آن بسیار ساده و  حاصل تقسیم مجموع ارزش اوراق بهادار موجود در پورتفوی صندوق برمجموع  تعداد سهام یا اوراق بهادار  تشکیل دهنده ی پورتفوی است.

تفاوت دیگر سهام صندوقهای سرمایه گذاری با سهام دیگر شرکتها  در نوسان قیمت آنهاست. بر خلاف سهامهای عرضه شده در بورس، سهام صندوقهای سرمایه گذاری در خلال ساعات فعالیت تالار بورس مشمول نوسان قیمت نمی شوند و نرخ ثابتی دارند و تنها در پایان ساعات کاری روزانه بورس قیمت سهام موجود در هر پورتفوی به تفکیک محاسبه ، معدلگیری و تسویه شده و  عدد حاصل بعنوان  نرخ معاملاتی سهام صندوق سرمایه گذاری مورد نظر برای روز بعد منظور خواهد شد.

مختصات عملیاتی صندوق سرمایه گذاری مشترک

از منظر ماهیت  و ساختار تجاری ، صندوقهای سرمایه گذاری هم یک شرکت تجاری هستند و هم یک نهاد مالی . هر چند که در نگاه نخست ممکن است  این دو ماهیت متضاد یکدیگر بنظر برسند، اما در واقع ترکیبی  متناسب از هر دو ماهیت در ساختار و عملکرد صندوقهای سرمایه گذاری وحجود دارد که تعاملی سازنده و در عین حال منحصر بفرد را براین این نوع موسسات پدید آورده است.

براین اساس ،  عقد  امیدنامه و سرمایه گذاری  و همچنین خرید سهام صندوقهای سرمایه گذاری از سه راه می منجر به کسب منفعت و سود شود:

الف-  دریافت سود سهام یا اوراق قرضه ی صادره از جانب صندوق سرمایه گذاری . دارندگان سهام مختارند تا در پایان سال مالی یا مبلغ سود را دریافت نمایند و یا اینکه مبلغ مذکور را به خرید سهام جدید متعلق به صندوق اختصاص دهند .

ب – فروش اوراق بهادار موجود در پورتفوی صندوق. اگر اوراق بهادار موجود در پورتفوی صندوق سرمایه گذاری بنا بر صلاحدید مدیران مالی صندوق بفروش برسند ، مبلغ عایدی حاصل از فروش آنها به تناسب بین سرمایه گذاران طرف قرارداد با صندوق و یا سهامداران توزیع خواهد شد. نحوه توزیع مبالغ ، توسط میران صندوق تصمیم گیری خواهد شد.

ج – فروش سهام صندوق توسط سهامداران.  عملکرد موفق صندوق و افزاتیش ارزش پورتفوی بطور مستقیم منجر به افزایش ارزش سهام صندوق سرمایه گذاری می شود . این امر هنگامی محقق می شود که مدیران شرکت تصمیم به عدم فروش اوراق بهادار تشکیل دهنده ی پورتفوی صندوق را اتخاذ  کنند علی رغم اینکه   ارزش آن اوراق رشد داشته است .

صندوق های سرمایه گذاری با درآمد ثابت

صندوق های سرمایه گذاری با درآمد ثابت یکی از مهم‌ترین سازوکارهای سرمایه‌گذاری در بازارهای مالی هستند که شرایط سرمایه‌گذاری در بازار را از نظر ریسک و بازده برای سرمایه‌گذاران مختلف به‌ویژه برای افراد مبتدی مساعدتر می‌کنند. این صندوق های سرمایه‌گذاری با ایفای نقش واسطه مالی، سرمایه‌گذاری افراد غیرحرفه‌ای را از حالت مستقیم به غیرمستقیم تبدیل کرده و در این رهگذر مزایای متعددی را هم برای بازار سرمایه و هم برای سرمایه‌گذار فراهم می‌کنند.

صندوق های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت‌

صندوق های مذکور از یک‌سو با ارائه راهکار مناسب برای رشد کمی، کیفی و کمک به توسعه پایدار بازار سرمایه و تشویق سرمایه‌گذاری غیرمستقیم، ورود افراد غیرحرفه‌ای را به بازار بدهی تسهیل می‌کند و از سوی دیگر این امکان را پدید می‌آورند که از طریق تشکیل سبد متنوعی از دارایی‌ها که هر کدام دارای ویژگی‌های خاص خود هستند، ضمن کسب بازدهی مناسب، ریسک سرمایه‌گذاران را نیز کاهش دهند. در ادامه با ساز و کار صندوق های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت آشنا می‌شوید.

ریسک و بازده صندوق های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت‌

صندوق های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت حداقل بازده مورد انتظار را نصیب سرمایه‌گذاران خود می ‏کنند و افرادی که واحدهای این صندوق ها را خریداری می‏‌کنند‏، در واقع سرمایه‌گذارانی کم ریسک هستند و انتظار دارند سودی معقول با حداقل ریسک ممکن را به دست آورند. به همین علت مدیران این صندوق های سرمایه‌گذاری منابع مالی حاصل از فروش واحدهای این صندوق ها را عمدتاً به خرید اوراق بهادار بدون ریسک یا کم ریسک مثل اوراق مشارکت، اوراق اجاره و اوراق خزانه و… اختصاص می‌‏دهند تا بتوانند سود مورد نظر را برای سرمایه‌گذاران محقق کنند.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری در طلا

صندوق‌های طلا نوعی از صندوق های سرمایه گذاری کالایی قابل معامله در بورس هستند که سرمایه‌های جمع‌آوری شده از مشتریان را در گواهی سپرده سکه طلا و اوراق مبتنی بر سکه طلا سرمایه‌گذاری می‌کند. مدیران این صندوق‌ها با پشتوانه پولی که در اختیارشان قرار می‌گیرد، می‌کوشند بازدهی مناسبی را از سرمایه‌گذاری در بازار سکه و طلا توسط ابزارهای بازار سرمایه کسب کنند. افرادی که در صندوق‌های مذکور سرمایه‌گذاری می‌کنند، به‌دنبال این هستند که از طریق مدیریت حرفه‌ای صندوق، بازدهی بهتری از بازار پرتلاطم سکه طلا بدست آورده و کمتر با مشکلات خرید و فروش فیزیکی این فلز گرانبها سروکار داشته باشند.

صندوق سرمایه گذاری مختلط

صندوق سرمایه گذاری مختلط یکی از انواع صندوق های سرمایه گذاری در بازار سرمایه است. در مطلب «هر آنچه باید درباره انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری بدانید» گفتیم که صندوق‌های سرمایه‌گذاری با توجه به ترکیب دارایی‌های تحت مالکیت طبقه‌بندی می‌شوند. برخی از آن ها عمده وجوه خود را در سهام سرمایه‌گذاری می‌کنند، از این رو صندوق سهامی نامیده می‌شوند؛ برخی دیگر اکثر وجوه خود را در اوراق با درآمد ثابت سرمایه‌گذاری کرده و صندوق با درآمد ثابت نامیده می‌شوند و تعدادی نیز در سهام و اوراق با درآمد ثابت به نسبت تقریباً مساوی سرمایه‌گذاری می‌کنند، صندوق مختلط نامیده می‌شوند.

نسبت دارایی‌ سهام و اوراق با درآمد ثابت صندوق سرمایه گذاری مختلط ممکن است در طول زمان تغییر یابد و این نسبت حداقل ۴۰ درصد و حداکثر ۶۰ درصد سهام است و مابقی شامل اوراق با درآمد ثابت است که با توجه به وضعیت بازار و نظر مدیر سرمایه‌گذاری آن صندوق تغییر می‌ٰکند. در حقیقت صندوق سرمایه گذاری مختلط این امکان را برای سرمایه‌گذاران به وجود می‌آورد تا با سرمایه‌گذاری در آن‌ها بتوانند از مزایای تنوع‌بخشی نیز بهره‌مند شوند. همچنین تنوع در درصد سهام و اوراق این صندوق‌ها موجب می‌شود در شرایط بازار نوسانی عملکرد مناسب‌تری را از صندوق شاهد باشیم.

صندوق های قابل معامله (ETF)

صندوق ETF یا Exchange-traded fund نوعی از صندوق های سرمایه گذاری است که از دارایی‌های متنوع تشکیل شده و واحدهای آن در طول روز همانند سهام در بازار معامله می‌شود و ساختاری شبیه صندوق های سرمایه‌گذاری مشترک دارند؛ یعنی شما در طول ساعات و روزهایی که بازار معاملات سهام باز است می‌توانید یک یا چند واحد از یک صندوق ETF را بخرید، یا چند واحد از آن را بفروشید. شما با خرید واحدهای ETF، پول خود را در صندوقی سرمایه گذاری می‌کنید که با استفاده از یک تیم مدیریت حرفه‌ای سعی می‌کند تا با تشکیل پرتفویی از سهام و انواع اوراق بهادار، سود کسب کند.

تفاوت صندوق های ETF با صندوق های سرمایه‌گذاری مشترک

همان‌طور که ذکر شد این صندوق ها ساختاری شبیه به صندوق های سرمایه‌گذاری مشترک دارند اما برخلاف صندوق های سرمایه‌گذاری مشترک، که فقط در پایان روز و پس از محاسبه NAV می‌توان آن‌ها را خریدوفروش کرد، سرمایه‌گذاران می‌توانند واحدهای ETF را همانند سهام در طول روز معامله کنند و از مزیت نقدشوندگی سریعتر آن نسبت به صندوق سرمایه‌گذاری مشترک بهره‌مند شوند. همچنین مزیت معافیت مالیاتی بالقوه سرمایه گذاری در این صندوق ها و به‌نوعی کم‌هزینه‌تر بودن از دیگر ویژگی‌های این مدل سرمایه‌گذاری در بازار سرمایه است.

 قوانین و مقررات درباره صندوقهای سرزمایه گذاری مشترک

 در مجموعه مقررات ابزار مشتقه مالی اتحادیه اروپا از عبارت "طرح سرمایه گذاری جمعی" برای توصیف صندوقهای سرمایه گذاری مشترک استفاده شده است و سرفصل 85/611/EEC مقررات صدرالاشعاربطور اخص به تببین چارچوب عملکرد اینگونه صندوقها اختصاص یافته است[1]. این مقررات متعاقباً در سال 2001 میلادی مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفته است و از آن تاریخ با عنوان مقررات  UCITS مورد استناد قرار می گیرد.

دغدغه اصلی قانونگذاران اتحادیه اروپا در طرح و تعدیل مقررات UCITS ایجاد ساختاری شفاف و قابل راستی آزمایی برای نظارت وبر عملکرد صندوقهای سرمایه گذاری مشترک بوده است بطوری که نهادهای ناظر بازار سرمایه کشورهای عضو اتحادیه اروپا و نیز ارگانهای مالی شورای اقاتصادی اروپا بتوانند از قانونی بودن نقل و انتقالهای مالی و نیز منشاء مناتبع مالی سرمایه گذاری شده در صندوقهای سرمایه گذاری اطمینان حاصل کنند.

در بریتانیا ، با توجه به خروج این کشور از اتحادیه اروپا در سال گذشته س میلادی ،  مقرراتی تحت عنوان

 Financial Services and Markets Act 2000 به تبیین حقوقی نحوه شکل گیری و فعالیت صندوقهای سرمایه گذاری اختصاص یافته است.

در ماده ی  235 این مقررات ، قانونگذار بریتانیایی  تعریفی از نوع فعالیت صندوقهای سرمایه گذاری مشترک الرائه کرده و در آن چنین بیان داشته است:

" هر نوع قرارداد و یا هماهنگی بین اشخاص با موضوع انواع دارائیها از جمله پول که هدف آن کسب درآمد یا سود ناشی از سرمایه گذاری ، معامله و یا انجام فعالیت اقتصادی توسط اشخاص ذی دخل در قرارداد باشد."

در ادامه مقررات  کشور بریتانیا برای صندوقهای سرمایه گذاری مشترک را به غور و مداقه خواهیم گذارد.

فعالیت صندوقهای سرمایه گذاری در دوران بعد از Brexit

 پس از رفراندوم خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا و رای مثبت مردم این کشور به  آن ، توافقی موسوم به "توافق دوران انتقالی"  بین بروکسل و لندن به امضا رسید که بموجب آن قوانین اتحادیه اروپا تا مدت سه سال همچنان بر مراودات مالی دو طرف  شامل فعالیت صندوقهای سرمایه گذاری غیر بریتانیایی در خاک این کشور حاکم و جاری باقی می ماند. با اینحال مجلس عوام بریتانیا در سال 2020 مصوبه ای را تصویب کرد که به صندوقهای سرمایه گذاری خارجی اجازه تداوم فعالیت در این کشور را بمدت 5 سال دیگر تمدید کرد .

 مقررات  ساختاری  

تمامی صندوقهای سرمایه گذاری مشترک فعال در خاک بریتانیا  ملزم به رعایت مقررات ثبت  شرکتهای تجاری هستند. در هنگام ثبت ، ارائه ی اساسنامه نیز از الزامات قانوی اخذ مجوز فعالیت برای صندوقهای سرمایه گذاری مشترک می باشد که در ذیل آن باید وظائف میران به تفکیک تدقیق شود و مدیر مسئول صندوق که در برابر مشتریان و سرمایه گذاران در صندوق پاسخگو خواهد بود معرفی شود.

میزان سرمایه

اگر چه قوانین موضوعه ی بریتانیا در خصوص ساختار و میزان سرمایه ی صندوقهای سرمایه گذاری تصریح خاصی نکرده اند اما  در عمل مقررات عمومی  مربوط به سرمایه گذاری موسوم به

 Investment Firm Prudential Regime       

یا به اختصار IFPR که خود برگرفته از مجموعه قوانینی با همین نام مصوب اتحادیه اروپاست  و بر ساختار و میزان سرمایه صندوقهای سرمایه گذاری در بریتانیا  نیزحاکم است.

 محدودیتهای قانونی در خصوص ساختار پورتفوی

نهاد ناظر بر امور مالی بریتانیا Financial Conduct Authority

یا به اختصار FCA   مجموعه ای از الزامات قانونی  را برای نوع و نحوه سرمایه گذاری در پورتفوی صندوقهای سرمایه گذاری مشترک در آن کشور مفروض داشته که در ادامه بطور خلاصه  بررسی خواهند شد:

•  صندوقها تنها مجاز به سرمایه گذاری در ابزار های پولی و یا اوراق بهادار بی نام تا سقف 5 % از کل دارائیهای خود  هستند.
• صندوقها تنها مجاز به سرمایه گذاری در اوراق بهادار غیر رسمی تنها تا سقف 10% کل دارائیهای خود هستند.
• صنوقها مجازند تا از ابزار مشتقه در پورتفوی خود بهره گیرند مشروط به آنکه ابزار مشتقه ی موصوف متناسب با کلیت ساختار و میزان سرمایه ی صندوق باشد.
• صندوقها مجاز به سرمایه گذاری مستقیم در املاک نیستند.
• صندوقها مجاز به استقراض بمقدار بیش از 10 % کل دارائیهای موجود خود نیستند.

مقررات مربوط به تعارض منافع

 FCA مقرر می دارد که در صندوقهای سرمایه گذاری مشترک مدیر مالی و خزانه دار باید دو شخص مجزا باشند و تجمیع این دو مسئولیت در شخص واحد بسبب ایجاد تضاد منافع مجاز نیست. علاوه بر این مدیر و خزانه دار صندوق باید اجمل مساعی خود را برای پرهیز از ایجاد تضاد منافع بین صندوق و مشریان و سرمایه گذاران معطوف دارند و عملکرد ایشان در  انجام امور مربوط به صندوق باید در راستای  انجام وظیفه به  نمایندگی از مشتریان و سرمایه گذاران باشد.

علاوه بر این مدیران صندوق باید تمامی ریسکهای محتمل در خصوص اجرای امور مربوط به صندوق را به اطلاع مشتریان و سرمایه گذاران برسانند تا ایشان با آگاهی از ریسکهای موجود تصمیم مقتضی در خصوص ادامه یا قطع همکاری با صندوق را اتخاذ کنند.

 الزامات صندوق در برابر مشتریان و سرمایه گذاران

بطور کلی مدیران صندوق ملزم به رعایت موارد  زیر می باشند:

• انتشار گزارش سالانه عملکرد سود و زیان صندوق برای آگاهی مشتریان و سرمایه گذاران
• انتشار گزارش عملکرد هر شش ماه یکبار
• انتشار اطلاعیه و آگهی در مورد موارد غیر مترقبه مربوط به  عملکرد صندوق یا نوسانات بازار

علاوه بر موارد فوق ، مجموعه مقررات FCA حاوی سرفصلهای متنوعی در خصوص امور مالیاتی ، صلاحیت قضائی و بازاریابی  صندوقهای سرمایه گذاری مشترک فعال در خاک بریتانیاست که علاقمندان می توانند با مراجعه به نص مقررات صدرالاشعار به مطالعه تکمیلی مبادرت ورزند.

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Undertakings_for_Collective_Investment_in_Transferable_Securities_Directive_2009